Burada çöp diye bahsettiğimiz, hücrelerimizde üretilen hatalı yapılar. Hücrelerimiz her gün sayısız protein üretiyor ve bu üretim her zaman kusursuz değil. Hatalı proteinler, hatalı yapıtaşları da arada üretiliyor. Örneğin, bir proteinin işlevi üç boyutlu katlanmasına bağlı; yanlış katlanan protein çalışmıyor. Bunlar hastalıklarda, mesela Alzheimer veya basitçe cilt yaşlanmasında da önemli ve tüm sağlığı etkiliyor. Başka hatalı hücre yapıları; örneğin, verimini kaybetmiş, etrafa serbest radikal saçan mitokondriler de bunlara ekleniyor. Konu şu ki, gençken bu çöpler hızla öğütülüyor; yaşlandıkça öğütücü yavaşlıyor. Çünkü vücudun doğal çöp temizliğini destekleyen maddelerin üretimi azalıyor. Longevity yaklaşımında amaç vücutta zaten olan ama yaşla miktarı azalan bu eksikleri tamamlamak. Peki vücudun doğal temizliğinin adı ne, nasıl çalışıyor? Olayın adı otofaji.
Bu öğütücünün adı otofaji; Yunanca 'kendini yemek' demek. Hücre hasarlı parçalarını bir zarla paketleyip hücrenin midesi diyebileceğimiz lizozoma götürüyor. Parçalanan malzemenin işe yarayanları, yani amino asitler, yağ asitleri ve şekerler, yeniden üretime dönüyor. Mekanizmanın genetik temellerini 1990'larda maya hücrelerinde ortaya koyan Japon bilim insanı Yoshinori Ohsumi, 2016'da Nobel Tıp Ödülü'nü aldı. Bugün yaşlanmanın temel mekanizmaları listesinde 'bozulmuş otofaji' ayrı bir başlık. Biriken çöpler hücre yaşlanmasına, sessiz iltihaba ve Alzheimer, Parkinson gibi hatalı protein birikimiyle seyreden çeşitli hastalıklara zemin hazırlayabiliyor.
Yediğimiz karbonhidrat, yağ ve protein, enerjiye dönüşürken asetil-CoA denen bir ara üründen geçiyor. İhtiyacımızdan fazla yediğimizde ya da az hareket ettiğimizde bu molekül hücrede birikiyor. EP300 geninin ürettiği p300 enzimi, asetil-CoA'dan aldığı asetil gruplarını otofajiyi yürüten proteinlere takıyor ve onları yavaşlatıyor. Ortam ne kadar bolsa fren o kadar sıkı; hücre adeta "Malzeme bol, temizliğe gerek yok" mesajı alıyor. Az yediğimizde asetil-CoA azalıyor, fren gevşiyor, temizlik hızlanıyor.

Otofajinin üç doğal direği var. İlki açlık. Günlerce aç kalmak gerekmiyor; öğün aralarını uzatmak ve akşam yemeğini erkene çekmek iyi bir başlangıç. Gece açlığı ve uyku saatlerinde iç temizlik en yüksek kapasitede çalışıyor. İkincisi hareket. Üçüncüsü uyku. Derin uykuda hücresel onarım hızlanıyor, beyindeki atıklar temizleniyor. Uykusu yetersiz biri, ne kadar az yerse yesin, bu bakım penceresini daraltmış oluyor. Vücutta normalde doğal olarak bulunan ve kendisi direk otofajiyi destekleyen bir molekülümüz var. Adı spermidin.
Bu noktada longevity araştırmalarının en çok konuşulan moleküllerinden biri devreye giriyor: spermidin. Vücudumuzda doğal olarak bulunan bu molekülün bir kısmını hücrelerimiz üretiyor, bir kısmını bağırsak bakterilerimiz yapıyor, bir kısmını da besinlerle alıyoruz. Buğday tohumu, soya, olgunlaştırılmış peynirler, mantar ve baklagiller iyi kaynaklar.
Size anlatacağım özel formüllü spermidinin bilimsel geçmişini okuyalım. Avusturya Graz Üniversitesi'nden Prof. Frank Madeo ve ekibi, spermidinin p300 enzimini baskıladığını gösterdi. Yani spermidin, açlığın ve egzersizin yaptığını farklı bir yoldan yapıyor: Otofajinin önündeki freni kaldırıyor. Mayada, sineklerde ve farelerde ömrü uzattığı, farelerde kalp sağlığını koruduğu da bu çalışmalarla gösterildi. İtalya'nın Bruneck kasabasında yaklaşık 20 yıl izlenen bir toplulukta, besinlerle daha çok spermidin alanlarda ölüm riski daha düşük bulundu. Sardinya'da 90 yaş üstü sağlıklı bireylerin spermidin düzeyi orta yaşlılarınkine yakın seyrediyordu. Oysa genel toplumda bu düzey yaşla belirgin şekilde düşüyor. Bu yüzden beslenmesine ve sporuna dikkat eden, kilosu ideal olan kişiler bile bu ekstra düğmeye basmak isteyebilir. Açlık, egzersiz ve derin uyku bu temizlik sisteminin üç direği. Spermidin ise vücudun doğal yapısına uygun dördüncü bir destek. Hatta bu yaptığımız açlığı (IF), sporu ve iyi uykunun temizliğini destekliyor. Adını önümüzdeki yıllarda çok daha sık duyacağız.