Sanat Orta Doğu'dan Yükseliyor: Art Basel Qatar

Değişim ve dönüşüm her alanda olduğu gibi sanat dünyasında da yeni açılımlar yaratıyor. Avrupa ve Amerika sanatın artık ana başkentleri sayılmıyor; sanat piyasalarındaki stratejiler kaçınılmaz olarak Orta Doğu'yu parmak ucuyla işaret ediyor. Doha'da düzenlenen Art Basel Qatar, bu açıdan yeni bir dönemi başlatan önemli bir etkinlik olarak kayıtlara geçiyor. Ne satıldığından öte sanatın hangi bağlamda varlığını koruduğu açısından yeni tanımlar yaratması, yeni anlamlara bürünmesi an meselesi. Fuarın teması olan "Oluş / Becoming" de işte tam bu açıdan ele alınabilir; değişim kavramı Körfez bölgesinde sanatın anlamını yeniden kurgulayarak gücü yeniden şekillendiriyor ve yeni hikayeler yazıyor.

Art Basel'in Gücü

Sanat dünyasını derinden etkileyen, aslında etkilemekten öte şekillendiren Art Basel; çağdaş sanatın, yeni ve gelişmekte olan sanat stillerinin ön saflara çıkmasına yardımcı olmayı 55 yıldır sürdürüyor. En iyi ve en yenilikçi çağdaş sanatı sergileme konusundaki itibarı lafta değil... Sokak sanatı ve grafiti sanatının meşru sanat biçimleri olarak ortaya çıkışından tutun, pek çok sanatçının kariyerini başlatan tutumuyla önemli bir etkiye sahip olmayı ilk günden itibaren başarıyor. 1970 yılından beri sanatın anlamını farklı bir perspektifle sunan Art Basel, dünyanın dört bir yanından önde gelen sanatçıları, galerileri, koleksiyonerleri ve küratörleri bir araya getirerek en iyi ve en yenilikçi sanat eserlerini ortaya koymaya devam ederken, bu kez rotayı Doğu'ya çeviriyor. 5-7 Şubat tarihleri arasında 87 galerinin katılımıyla gerçekleşecek Art Basel Qatar, hem sanat piyasasında hem de Art Basel tarihinde önemli bir sayfa açıyor.

Açılımın ilki 2002 yılında Art Basel Miami Beach ile olmuştu; bu hamle fuarın tarihinde önemli bir dönüm noktasını işaret etmişti; çünkü Avrupa'daki merkezinin ötesine geçerek Amerikan sanat pazarına adım atmıştı. Amerikan sanat piyasasının artan önemiyle birlikte lokasyonun kültürel ortamı, iklimi ve kozmopolit atmosferi fuarın anlamını bir üst seviyeye taşımıştı. Ve sonuç: Miami, Amerika Birleşik Devletleri'nde çağdaş sanat merkezi olarak kıtanın küresel kültür merkezi profilini oluşturmayı başardı. 2013 yılında ise ilk kez düzenlenen Art Basel Hong Kong ile sanat dünyası hareketlendi. Asya pazarına atılan bu adım, fuarın küresel bir etkinliğe dönüşmesinde önemli bir hamleydi. Avrupa, Amerika ve Asya... İşte şimdi küresel bir etkinlik olmanın hakkını vermişti. Bu yeni lokasyon, Asya pazarındaki koleksiyoncular ve küratörlerle bir araya gelebilmek için yeni fırsatlar yarattı, kültürlerarası diyaloğu ve etkileşimi teşvik etmeye yardımcı oldu.

Şimdi ise sanatın küresel açılımı Arap Yarımadası'nı çevreliyor. Elbette 2026 Şubat ayı da bu açıdan sanat dünyasında bir dönüm noktası oluveriyor. Peki Art Basel Qatar'da sanat dünyasını neler bekliyor?

Art Basel Qatar'da Sanat Dünyasını Neler Bekliyor?

Mısırlı sanatçı Wael Shawky'nin küratöryel direktörlüğünde kurgulanan Art Basel Qatar'ın ilk edisyonu, geleneksel stant modelinden ayrılarak, sanatçı sunumlarının "Oluş / Becoming" başlıklı merkezi küratöryel temaya yanıt verdiği açık formatlı bir sergi yapısı sunuyor. İnsanlığın sürekli dönüşümüne ve yaşam biçimlerimizi, inançlarımızı ve anlam üretme yollarımızı şekillendiren sistemlere dair bir düşünce alanı açan bu yaklaşım; M7 ve Doha Design District olmak üzere iki ana mekânda, ayrıca kentin yaratıcı ve kültürel kalbi olan Msheireb Downtown Doha'daki seçili kamusal alanlarda hayata geçiriliyor. Hem format hem de küratöryel yönelim, hikâye anlatımı ve diyaloğu öne çıkararak galeriler, sanatçılar ve koleksiyonerler için güçlü bir piyasa bağlamını korurken yeni etkileşim biçimleri sunmayı amaçlıyor.

Art Basel Qatar; Orta Doğu, Kuzey Afrika ve Güney Asya genelindeki sanatsal üretimin canlılığını ve genişleyen galeri ekosistemini vurguluyor. İlk edisyondaki güçlü bölgesel temsil, Doha'nın kültürel değişim için dinamik bir merkez konumunu pekiştirirken, fuarı Art Basel'in küresel galeri, sanatçı ve koleksiyoner ağlarına da bağlıyor.

Bu ilk edisyonda sunulan sanatçıların yarısından fazlası bölgeden geliyor. Bunlar arasında Etel Adnan, Ali Banisadr, Simone Fattal, Ali Cherri, Meriem Bennani ve Iman Issa yer alıyor. Bölge genelinden galeriler de katılım gösterecek; Körfez ülkeleri (Katar, BAE, Suudi Arabistan), daha geniş Orta Doğu (Lübnan, Türkiye), Kuzey Afrika (Mısır, Fas, Tunus) ve Güney Asya (Hindistan) bu kapsama dahil.

Bölgeden, Art Basel'e ilk kez katılan yerel galeriler arasında Hafez Gallery (Cidde, Riyad), Gallery Misr (Kahire), Le Violon Bleu (Tunus), Saleh Barakat Gallery (Beyrut) ve Tabari Artspace (Dubai) bulunuyor. Avrupa, Amerika ve Asya'dan uluslararası galeriler de yer alacak; bunlar arasında Acquavella Galleries, Gagosian, Hauser & Wirth, Pace Gallery, David Zwirner ve White Cube de bulunuyor.

Değişim Başlıyor

Art Basel Qatar'ın çağdaş sanat dünyasında yarattığı etkiyi Art Basel CEO'su Noah Horowitz, lokasyonun önemi üzerinden şu şekilde anlatıyor: "Art Basel Qatar ile kültürel değişim ve pazar büyümesi için bir katalizör olma misyonumuzu daha da ileri taşıyoruz. İlk yıla ait galeri seçkimiz son derece heyecan verici; platformumuza farklı yeni sesleri davet ederken yeni coğrafyalarla etkileşimimizi derinleştiriyor ve mevcut müşterilerimiz ile köklü ortaklarımızdan oluşan ağımız genelinde fırsatlar yaratıyoruz. Bu yeni girişim, uzun vadeli taahhütleri sayesinde mümkün olan Qatar Sports Investments (QSI) ve QC+ ortaklığımız olmadan gerçekleşemezdi. Önümüzdeki yıllarda iş birliğimizin yaratacağı etkiyi görmek için sabırsızlanıyorum."

Art Basel Baş Sanat Direktörü ve Küresel Fuarlar Direktörü Vincenzo de Bellis, heyecanını şu sözlerle dile getiriyor: "Art Basel Qatar'a gelen tepkiden büyük mutluluk duyuyoruz. İlk edisyonumuz için önde gelen galerilerden oluşan olağanüstü bir kadroyu bir araya getirdik. Katılımın genişliği ve niteliği, projenin gücünü ve hem bölgesel hem de uluslararası düzeyde yarattığı heyecanı gösteriyor. Wael Shawky ile çalışmak son derece ilham verici ve tatmin edici oldu; onun vizyonu, 'Oluş / Becoming' teması etrafında şekillenen etkileyici sunumlara ilham verdi."

Sanat Direktörü Wael Shawky ise fuarın temasını değişim üzerinden yorumluyor. "Oluş / Becoming' teması, değişim üzerine bir düşüncedir; insanlığın yaşama, inanma ve anlam yaratma biçimlerini nasıl yeniden şekillendirdiğine dair bir meditasyon. Körfez bölgesi bu hikâyenin tam merkezinde yer alıyor; sözlü geleneklerin dijital ağlara aktığı, kadim ticaret yollarının yeni kültür ve etkileşim güzergâhları olarak geri döndüğü bir coğrafya. Burada sanat yalnızca tarihin tanığı değil, kimliği nasıl hayal ettiğimizi ve yeniden kurguladığımızı şekillendiren bir güçtür. Art Basel Qatar'ın ilk edisyonunun bu hikâyelerin görünürlük kazandığı bir alan olmasını umuyorum. Ek olarak sipariş edilen kamusal projeler bu ruhu daha da genişletecek, bölgeden sanatçılara daha güçlü bir ses kazandıracak ve bakış açılarının bölgenin çok ötesine yankılanmasını sağlayacak."

Öyleyse Art Basel Qatar bize çaktırmadan ne anlatıyor? Doğu'da başlayan bu dönüşüm, sanatın yüksek sesli katılımcılarını sessizliğe davet ederek, dünyanın her bölgesinden sanatçıya kendini gösterme imkanı sunuyor. Sanat piyasasında belli merkezlerin belirlediği estetik ve fiyat algısı kırılıyor. Galeriler, sadece tırnak içinde iyi sanatçıları temsil etmekten öte yereli göz ardı etmeyerek global düşünen isimlere yöneliyor. Tüm bunlar yeni kurum modelleri anlamına da geliyor. Kısacası sanat piyasasında çizilen yeni harita, merkezi konumlar oluşturmaktan öte, hikaye ve bağlam ile anlam kazanıyor. Klasik fuar ve satış döngüsü ise, yeni iş birlikleri ve kültürel programlar ile farklı bir noktaya evrilecek gibi duruyor.

Halil Altındere, Turkish Military Drones Rug-1, 2023, Tufting robotic knitting, wool and viscose, 190x280cm, Unique Digital artist: Utku Turan, Artifical intelligence support, Courtesy of the artist and PILOT Gallery, Istanbul

Türkiye'den De Katılım Var!

Ebette küresel sanat organizasyonlarına katılmak hem galeriler hem de Türk sanatçılar için oldukça önemli. Pilot Galeri, Doha'da düzenlenecek olan Art Basel Qatar'ın ilk edisyonuna, Halil Altındere'nin eserlerinden oluşan özel bir seçkiyle katılıyor. Dört eserden oluşan bu seçki, sanatçının uzun süredir sürdürdüğü araştırmalardan beslenerek günümüz savaş teknolojileri, gözetleme pratikleri ve popüler mitolojileri geleneksel sanat formlarının çağdaş yorumlarıyla yan yana getiriyor. Sanatçının Mobese (2011), Turkish Military Drones Rug (2023),Star Wars, Royal Hun t(2023) ve Old Battles, New Protocols (2025) başlıklı çalışmaları, Pilot Galeri'nin Doha Design District (DDD) içindeki D212 numaralı standında görülebilecek.

Sanatçının göç, yerinden edilme, kültürel kimlik, kentsel dönüşüm ve sosyo-politik meseleleri ele alan çalışmaları daha önce Venedik Bienali, Documenta, İstanbul, Sao Paulo, Gwangju ve Sharjah bienallerinde; MoMA PS1, Centre Pompidou, ACC ve MAK gibi önemli kurumlardaki sergilerde yer almıştı. Sanatçının işleri 2026 yılında Manifesta, Malta Bienali, Ludwig Müzesi, Busan Müzesi ve Museum Ahlen'de de izleyiciyle buluşacak.