Hamza Kırbaş ile Dijital Sanat Üzerine

Loft Art'taki "Symbio" grup sergisinde eserleriniz yer alıyor. Bu konuda nasıl hissediyorsunuz, sizce nasıl bir sergi oldu?

Öncelikle böyle bir süreçte İstanbul sanat ortamında yeni bir sanat mekanının oluşumunun hem sanatçılar hem de sanatseverler için değerli olduğunu düşünüyorum. Loft Art'taki "Symbio" sergisinde yapıtlarımla yer almak benim içinde yeni bir deneyim ve iletişim alanı oldu. Aynı zamanda farklı disiplinlerde çalışan sanatçılarla bir arada olmak güzeldi.

"Symbio" sergisi ismini insan ve teknoloji arasındaki simbiyotik ilişkiden alıyor. Sizin eserleriniz bu simbiyotik ilişkiyi nasıl ele alıyor? Sizce insan ile teknoloji arasında daha çok yapıcı bir ilişki mi var, yoksa yıkıcı bir ilişki mi?

Genel olarak yapıtlarım kendi yaşadığım anın ayrıntılarını içeren iletişim, oyun, geçmiş ve geleceği bir araya getiren imgelerden oluşmakta. Bu anlamda insan ve teknolojiyi odağına alan "Symbio" kavramının, yapıtlarımı içerisine alan bir bakış açısına sahip olduğunu söyleyebilirim. Evet, insan ve teknoloji arasında hem yapıcı hem de yıkıcı bir ilişki mevcut. Bu durum bir dijital yapıt üretirken de mevcut, bir araba sürerken de mevcut. Örneğin; dijital bir yapıt üretildiğinde karbon ayak izi dediğimiz durum meydana gelir ama sonuçta bir yapıt üretilmiş olur. Bu durum bir araba için de geçerli, sizi bir yerden bir yere taşır ama çevre kirliliğine de neden olur. Bu durum kaçınılmaz fakat teknoloji ve insan ilişkisinde yapıcı taraf ağır basmakta.

Bize biraz "Symbio" sergisinde de yer verdiğiniz "Witnesses / Tanıklar" serinizden bahsedebilir misiniz? Özellikle eserlerden birinde -doğrudan biz izleyiciyle göz teması kuran figürlerin yer aldığı çalışmada- sanki bu suretler, bizim tanıklığımıza tanıklık ediyorlar hissi veriyor. Ancak serinin de adını "Witnesses" koyduğunuza göre burada daha geniş çaplı bir tanıklıktan bahsediliyor olsa gerek. Neye tanıklık ediyor bu eserler veya neyin tanıklığını anlatıyor?

"Witnesses / Tanıklar" serisi yaklaşık iki yıldır devam eden bir seri. Bu seride fine art baskılar, mekan odaklı yerleştirmeler ve 3D video animasyonlar gibi farklı disiplinlerden yapıtlar yer almakta. Tanıklar serisinin çıkış noktası "Bir birey olarak tanık olduklarımı, bir imgede yeniden bulabilir miyim?" sorusundan doğdu. Gözlemlemeye dayalı olan bu süreçte, yaşamın içindeki küçük ayrıntıları birer imgeye dönüştürmeye başladım ve bu imgeleri yaratırken hem bir başkası olmaya hem de geleceği görmeye çalıştım. Bu süreçte imgeleri bir fenomen olarak izleyicinin bakış açısına sunmak istedim. Bir noktada izleyiciyi yapıtların merkezine yerleştirerek ve benim gördüklerimin dışında izleyicinin de kendi hayatında tanık olduğu olguları görebilecek mi diye merak ettim. Evet, serinin ilk çalışması olan kompozisyonda bir koridor boyunca kapı aralıklarından bizi izleyen yüzler var. Bu yüzler hem kendi tanıklığını gerçekleştirmekte hem de izleyicinin tanık konumunda olduğunu yeniden imgeleştirmekte. Bu seri özellikle günümüz teknolojisinin yıkıcı tarafına odaklanmakta. Yani izlediğimiz ekranlar çoğaldıkça hafızamızın imge bombardımanına uğraması da kaçınılmaz oldu. Sonuç olarak her gün farklı ekranlarda karşılaştığımız imgeler hafıza parametrelerimizi bozuma uğratarak toplumsal hafızanın kaybolmasına neden oldular.

Çalışmalarınızın geneline baktığımızda, bazen görüntüyle bazen renkle bazense sesle kurulan karanlık bir alt ton var gibi. Bu görüşe katılır mısınız? Katılırsanız, bu karanlığın kaynağından bahsedebilir misiniz?

Evet, aslında daha önce de duydum buna benzer yorumlar. Sanırım biraz öyle ama özellikle yaptığım bir şey değil. Üretim sürecimin biraz şiirsel olduğunu düşünüyorum. Belki de geçmiş, gelecek ve şimdiyi yorumlarken kaosun içinden sessizce okunan bir şiir dinliyorumdur.

<svg viewBox="0 0 60 60" version="1.1" xmlns="https://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="https://www.w3.org/1999/xlink"><g stroke="none" stroke-width="1" fill="none" fill-rule="evenodd"><g transform="translate(-511.000000, -20.000000)" fill="#000000"><g><path d="M556.869,30.41 C554.814,30.41 553.148,32.076 553.148,34.131 C553.148,36.186 554.814,37.852 556.869,37.852 C558.924,37.852 560.59,36.186 560.59,34.131 C560.59,32.076 558.924,30.41 556.869,30.41 M541,60.657 C535.114,60.657 530.342,55.887 530.342,50 C530.342,44.114 535.114,39.342 541,39.342 C546.887,39.342 551.658,44.114 551.658,50 C551.658,55.887 546.887,60.657 541,60.657 M541,33.886 C532.1,33.886 524.886,41.1 524.886,50 C524.886,58.899 532.1,66.113 541,66.113 C549.9,66.113 557.115,58.899 557.115,50 C557.115,41.1 549.9,33.886 541,33.886 M565.378,62.101 C565.244,65.022 564.756,66.606 564.346,67.663 C563.803,69.06 563.154,70.057 562.106,71.106 C561.058,72.155 560.06,72.803 558.662,73.347 C557.607,73.757 556.021,74.244 553.102,74.378 C549.944,74.521 548.997,74.552 541,74.552 C533.003,74.552 532.056,74.521 528.898,74.378 C525.979,74.244 524.393,73.757 523.338,73.347 C521.94,72.803 520.942,72.155 519.894,71.106 C518.846,70.057 518.197,69.06 517.654,67.663 C517.244,66.606 516.755,65.022 516.623,62.101 C516.479,58.943 516.448,57.996 516.448,50 C516.448,42.003 516.479,41.056 516.623,37.899 C516.755,34.978 517.244,33.391 517.654,32.338 C518.197,30.938 518.846,29.942 519.894,28.894 C520.942,27.846 521.94,27.196 523.338,26.654 C524.393,26.244 525.979,25.756 528.898,25.623 C532.057,25.479 533.004,25.448 541,25.448 C548.997,25.448 549.943,25.479 553.102,25.623 C556.021,25.756 557.607,26.244 558.662,26.654 C560.06,27.196 561.058,27.846 562.106,28.894 C563.154,29.942 563.803,30.938 564.346,32.338 C564.756,33.391 565.244,34.978 565.378,37.899 C565.522,41.056 565.552,42.003 565.552,50 C565.552,57.996 565.522,58.943 565.378,62.101 M570.82,37.631 C570.674,34.438 570.167,32.258 569.425,30.349 C568.659,28.377 567.633,26.702 565.965,25.035 C564.297,23.368 562.623,22.342 560.652,21.575 C558.743,20.834 556.562,20.326 553.369,20.18 C550.169,20.033 549.148,20 541,20 C532.853,20 531.831,20.033 528.631,20.18 C525.438,20.326 523.257,20.834 521.349,21.575 C519.376,22.342 517.703,23.368 516.035,25.035 C514.368,26.702 513.342,28.377 512.574,30.349 C511.834,32.258 511.326,34.438 511.181,37.631 C511.035,40.831 511,41.851 511,50 C511,58.147 511.035,59.17 511.181,62.369 C511.326,65.562 511.834,67.743 512.574,69.651 C513.342,71.625 514.368,73.296 516.035,74.965 C517.703,76.634 519.376,77.658 521.349,78.425 C523.257,79.167 525.438,79.673 528.631,79.82 C531.831,79.965 532.853,80.001 541,80.001 C549.148,80.001 550.169,79.965 553.369,79.82 C556.562,79.673 558.743,79.167 560.652,78.425 C562.623,77.658 564.297,76.634 565.965,74.965 C567.633,73.296 568.659,71.625 569.425,69.651 C570.167,67.743 570.674,65.562 570.82,62.369 C570.966,59.17 571,58.147 571,50 C571,41.851 570.966,40.831 570.82,37.631"></path></g></g></g></svg>

Bu gönderiyi Instagram'da gör

Hêja-Hamza Kırbaş (@hamzakirbass)'in paylaştığı bir gönderi

İşaret dili eserlerinizde ara ara karşımıza çıkıyor. Nasıl bir tanışıklığınız var işaret diliyle? Eserlerinizde işaret diline yer vermenizin nedeni ne?

Uzun zamandır işaret dilini bazı çalışmalarımda kullanıyorum. Uluslararası tek işaret dili olan "Gestuno" alfabesini bir dil olarak yapıtlarımda kullanmaya başlamamdaki çıkış noktası ise imgenin bir iletişim aracı olduğunu keşfettiğim gündü. Bazı düşünceleri, anlatımları ve iletişim sürecini tersine çevirmek gibi bir bakış açım var. İşaret dilindeki ilk yapıtlarımda toplumsal hareketlerde atılan sloganlar üzerinde çalıştım. Bazen yaşadığım anı bir slogana dönüştürdüm bazen de var olan bir sloganı tersine çevirdim. Çünkü "Konuşarak bir şeyleri değiştiremiyorsak eğer, sessizce değiştirebilir miyiz?" diye bir sorudan yola çıktım.

Resim bölümü mezunusunuz, ancak daha sonra dijital sanata geçiş yaptınız. Sizi dijital sanata ve NFT eserler üretmeye iten ne oldu?

Evet, lisans ve yüksek lisans eğitimimi resim bölümünden bitirdim. Fakat dijital mecra ile tanışmam çocukluğumdan geliyor. Aile mesleğimiz olan fotoğrafçılığa çok küçük yaşlarda başladım ve plastik sanatlar eğitimim sürecinde fotoğraf, program ve kamera geçmişim sanatsal anlamda kendimi ifade etmek için birer araç olmaya başladılar. Dijital ortamı bir tuval yüzeyi olarak kullandım. NFT konusunda ise bir NFT olsun diye bir yapıt üretmedim çünkü NFT'yi dijital imgenin üzerine kurulan bir yapı olarak görüyorum. Yani dijital yapıtlarım bir anda NFT oldular. NFT sürecine girmemdeki nokta ise BINANCE'in kendi NFT platformunu kurmasıyla başladı. BINANCE NFT'nin dünyadan seçtiği 100 sanatçıdan biri olarak Türkiye'den seçildim ve çok kısa bir sürede binlerce yapıtım dünyanın her yerinden koleksiyonerlere ulaştı.

Hem konvansiyonel medyuma hem de dijital sanata hakim biri olarak, teknolojinin sanata kattığı eksiler ve artılardan bahsedebilir misiniz?

Tabii ki, şu anda dijital sanatın bir geçiş sürecinde olduğunu düşünüyorum. Plastik sanatlar eğitimi alan ve bu alana hakim olan biri olarak, dijital mecranın sanatsal anlamda kullanılması gerektiğini savunuyorum. Çünkü sanat tarihine baktığımız zaman, örneğin; Marshall Duchamp'ın "Pisuar" yapıtı kendi zamanında kabul görmemişti. Ama şimdi baktığımızda ise neredeyse çağdaş sanatta hazır nesne kullanımı ile başlayan tarihin "Pisuar" ile başladığını görebiliyoruz. Dijital süreci de günümüzde buna benzetebiliriz. Tabii ki bu, her dijital imgenin bir sanat eseri olduğu anlamına da gelmiyor. Çünkü bugün reklamcılık da dijital mecradan ilerliyor ve birçok farklı dijital imge ile karşılaşabiliyoruz. Plastik sanatlar eğitimi alan bir sanatçının dijital mecrayı kullanması ile bu eğitimi almayan sanatçıların yapıtları arasındaki farklılıkları görebiliyoruz. Dijital mecranın kendisi bir sanat eseri değildir, dijital mecra sanat yapıtı için sadece bir araçtır; tıpkı tuval, boya ve fırça gibi. Dijital yapıtları okurken bu olguyu göz önünde bulundurmak önemli olacaktır.

<svg viewBox="0 0 60 60" version="1.1" xmlns="https://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="https://www.w3.org/1999/xlink"><g stroke="none" stroke-width="1" fill="none" fill-rule="evenodd"><g transform="translate(-511.000000, -20.000000)" fill="#000000"><g><path d="M556.869,30.41 C554.814,30.41 553.148,32.076 553.148,34.131 C553.148,36.186 554.814,37.852 556.869,37.852 C558.924,37.852 560.59,36.186 560.59,34.131 C560.59,32.076 558.924,30.41 556.869,30.41 M541,60.657 C535.114,60.657 530.342,55.887 530.342,50 C530.342,44.114 535.114,39.342 541,39.342 C546.887,39.342 551.658,44.114 551.658,50 C551.658,55.887 546.887,60.657 541,60.657 M541,33.886 C532.1,33.886 524.886,41.1 524.886,50 C524.886,58.899 532.1,66.113 541,66.113 C549.9,66.113 557.115,58.899 557.115,50 C557.115,41.1 549.9,33.886 541,33.886 M565.378,62.101 C565.244,65.022 564.756,66.606 564.346,67.663 C563.803,69.06 563.154,70.057 562.106,71.106 C561.058,72.155 560.06,72.803 558.662,73.347 C557.607,73.757 556.021,74.244 553.102,74.378 C549.944,74.521 548.997,74.552 541,74.552 C533.003,74.552 532.056,74.521 528.898,74.378 C525.979,74.244 524.393,73.757 523.338,73.347 C521.94,72.803 520.942,72.155 519.894,71.106 C518.846,70.057 518.197,69.06 517.654,67.663 C517.244,66.606 516.755,65.022 516.623,62.101 C516.479,58.943 516.448,57.996 516.448,50 C516.448,42.003 516.479,41.056 516.623,37.899 C516.755,34.978 517.244,33.391 517.654,32.338 C518.197,30.938 518.846,29.942 519.894,28.894 C520.942,27.846 521.94,27.196 523.338,26.654 C524.393,26.244 525.979,25.756 528.898,25.623 C532.057,25.479 533.004,25.448 541,25.448 C548.997,25.448 549.943,25.479 553.102,25.623 C556.021,25.756 557.607,26.244 558.662,26.654 C560.06,27.196 561.058,27.846 562.106,28.894 C563.154,29.942 563.803,30.938 564.346,32.338 C564.756,33.391 565.244,34.978 565.378,37.899 C565.522,41.056 565.552,42.003 565.552,50 C565.552,57.996 565.522,58.943 565.378,62.101 M570.82,37.631 C570.674,34.438 570.167,32.258 569.425,30.349 C568.659,28.377 567.633,26.702 565.965,25.035 C564.297,23.368 562.623,22.342 560.652,21.575 C558.743,20.834 556.562,20.326 553.369,20.18 C550.169,20.033 549.148,20 541,20 C532.853,20 531.831,20.033 528.631,20.18 C525.438,20.326 523.257,20.834 521.349,21.575 C519.376,22.342 517.703,23.368 516.035,25.035 C514.368,26.702 513.342,28.377 512.574,30.349 C511.834,32.258 511.326,34.438 511.181,37.631 C511.035,40.831 511,41.851 511,50 C511,58.147 511.035,59.17 511.181,62.369 C511.326,65.562 511.834,67.743 512.574,69.651 C513.342,71.625 514.368,73.296 516.035,74.965 C517.703,76.634 519.376,77.658 521.349,78.425 C523.257,79.167 525.438,79.673 528.631,79.82 C531.831,79.965 532.853,80.001 541,80.001 C549.148,80.001 550.169,79.965 553.369,79.82 C556.562,79.673 558.743,79.167 560.652,78.425 C562.623,77.658 564.297,76.634 565.965,74.965 C567.633,73.296 568.659,71.625 569.425,69.651 C570.167,67.743 570.674,65.562 570.82,62.369 C570.966,59.17 571,58.147 571,50 C571,41.851 570.966,40.831 570.82,37.631"></path></g></g></g></svg>

Bu gönderiyi Instagram'da gör

Hêja-Hamza Kırbaş (@hamzakirbass)'in paylaştığı bir gönderi

Dijital sanat, uzun zamandır hayatımızda ama metaverse ve nft, yalnızca birkaç yıldır konuşulmasına rağmen çok büyük bir ivme kazandı. Bu bağlamda sanatın gelişimini ve sanat üretiminin evrimini nasıl görüyorsunuz?

Evet, dijital sanat kavramı uzun zamandır hayatımızda yer almakta fakat fotoğrafın icadından bu yana dijital imgenin biricikliğini koruyacak herhangi bir olgu yoktu. Özellikle dijital sanat yapıtlarının NFT süreciyle birlikte biricikliğini koruması en önemli noktayı oluşturmakta. Dijital varlık olarak adlandırılan NFT'nin Blockchain teknolojisi ile izi sürülebilen bir yapıya dönüşmesi, sanatçıyı ve yapıtını bir noktada koruma altına aldı. Ayrıca global bir olgu olması, sanatçının yapıtını çok kısa bir sürede doğrudan koleksiyonerlere ulaştırması konusunda hız kazandırdı. NFT'nin bu süreçte sanat tarihindeki yerini aldığını düşünüyorum. Bunu şöyle değerlendiriyorum, bu süreçten önce sürekli olarak takıldığım bir nokta vardı; modernizmden sonra postmodernizm var, peki ya postmodernizmden sonra ne gelecek? diye sorgularken böyle bir olgunun ortaya çıkmasıyla "Postmodernizmden sonraki adım bu olabilir mi?" diye düşünmeye başladım. Ayrıca bu süreçte binlerce dijital imgenin NFT olduğunu görüyoruz, bunun da bir süzgeç sürecinden geçtiği günlerdeyiz. Fakat uzun vadede NFT'nin sanat tarihinde bir kategori olarak varlığını koruyacağını düşünüyorum. Metaverse ise NFT'yi de içinde barındıran daha büyük bir yapıya sahip.

Almanya, İngiltere, ABD, Fransa gibi pek çok ülkede sergi, festival ve bienallere katıldınız. Yurt dışında dijital sanata yaklaşımı, ülkemize göre farklı görüyor musunuz?

Evet, birçok farklı disiplinde üretilen yapıtım uluslararası birçok önemli platformda sergilendi. Sergilenen yapıtlarımla birlikte bu platformlarda yer almaya çalıştım çünkü sergi süreçlerinin bir iletişim alanı olduğunu ve deneyimlenmesinin çok önemli olduğunu düşünüyorum. Evet, bir iki yıl önceye kadar bir dijital yapıtı Türkiye'de sergilemek çok zordu. Fakat ben bu süreçten önce, yapıtlarımı ürettikten sonra Türkiye'de sergilemeden önce yurt dışında sergiliyordum ve bu sergileri, bienalleri ve festivalleri deneyimlemek sanatsal pratiğimin gelişim sürecini de olumlu yönde etkiledi. Özellikle NFT süreciyle birlikte Türkiye'de de dijital sergileri görmeye başladık ve şu anda hızla bu sürece adapte olmaktayız. Önümüzdeki süreçte, Türkiye sanat ortamında çok büyük dijital sergiler ile karşılaşacağız.

Sizce NFT'nin dijital kopyalara sahip olması, fiziksel bir heykel veya tablodaki biriciklik durumuyla çatışarak, bir noktada NFT'ye olan ilginin önüne ket vurabilir mi?

Sanırım böyle bir ihtimal olduğunu düşünmüyorum çünkü dijital yapıtlar da tıpkı bir heykel ve resim gibi bir pratikten oluşuyor. Günümüz teknolojisi de bu doğrultuda ilerlediği için dijital bir yapıtı sergilemek artık çok kolay bir hal aldı. Bazı teknoloji markaları NFT'ler için yeni ekranlar üretmeye başladılar; tıpkı bir tuval gibi, hatta doğrudan NFT platformuna bağlı soğuk cüzdana sahip ekranlar.

Sanatta da hızlı tüketimdeki gibi belli moda ve akımların zaman zaman gelip, inanılmaz bir popülarite kazanıp, sonra da aynı hızda yok olduğunu gözlemleyebiliyoruz. Sizce NFT'ye olan bu muazzam boyutlardaki ilgi de benzer bir şekilde geçebilir mi; NFT gelip geçebilecek bir akım mı, yoksa geleceğin temelleri mi atılıyor?

Tabi NFT sürecinde hızlı tüketim olgusu da yer alıyor fakat geçici bir süreç olduğunu düşünmüyorum. Dediğim gibi bu sürecin bir süzgeci var ve zamanla süzgeçten geçecekler ve kalacaklar olacaktır. Büyük bir hızla birçok NFT platformu açıldı ve birçok farklı bakış açısına sahip platformlar mevcut. Örneğin; sadece oyun sektörüne odaklanan platformlar var ya da sadece sanat yapıtına odaklanan platformlar, kendi kitlelerine göre şekillenip devam edeceklerdir. Tabii ki kaçınılmaz olan süzgeçten düşüp yok olacak platformlar da olacaktır. Ama gelecek odaklı düşündüğümüzde belli başlı platformlarda NFT devam edecektir.