Hile Yapan Çocuk Kaybetmekten mi, Yalnız Kalmaktan mı Korkar?

Oyunlarda hile yapan çocuklar, kaybetmeye tahammülü olmayan, bu yüzden mızıkçılık yapan, çok hırslı karakterler olarak tanımlanırlar genelde. Oysa aslında kazanmak değil, tutulmak isteyen çocuklardır. Yetişkinler çoğunlukla bir çocuk oyunda hile yaptığında bunun ahlaki bir boşluk olduğunu düşünüp yüksek bir tepki verir ya da "Biz bu çocuğa dürüst olmayı neden öğretemedik?" diye kendilerini suçlarlar. Oysa çocukların oyunlardaki hileleri, çoğu zaman doğru–yanlış meselesinden çok daha fazlasını anlatır. Psikanalitik bakış bize şunu söyler: Hile, çocuğun duygusal kapasitesinin sınırında beliren bir işarettir. Yani yaşadığı kaygı ve güvensizlik duygularıyla başa çıkmasına yardım etmeniz için size bir fırsat sunar çocuk. Elbette yaşlara göre hilenin nedenleri ve ebeveyn tutumları değişkenlik gösterir.

3–5 Yaş: "Kaybedince Dağılıyorum" Dönemi

Bu yaş grubunda çocuklar için oyun, sonuçtan çok duyguyla ilgilidir. Kazanmak; güçlü, büyük ve yeterli hissettirir. Kaybetmek ise çoğu zaman tahammül edilemez bir hayal kırıklığı yaratır.

Winnicott, küçük çocuğun henüz "gerçekliğin sertliği" ile baş edemediğini söyler. Çocuk, oyunda da tıpkı hayatın diğer alanlarında olduğu gibi "her şeye gücü yettiği" bir alan yaratmaya çalışır. Hile, bu tüm güçlülüğün oyuna sızmış hâlidir. Aletha Solter ise bu yaş grubunda davranışların çoğunun regülasyonla ilgili olduğunu vurgular. Çocuk, kaybettiğinde yaşadığı yoğun duyguyu henüz tek başına düzenleyemez. Hile, bir tür duygusal taşma önleyicisidir.

Ebeveyn Tutumu

1. Kuralları öğretmekten çok, duyguyu fark etmek önemlidir.

2. "Hile yapma!" yerine "Kaybetmeyi istemiyorsun" demek çocuğu yatıştırır.

3. Oyunu kısa tutmak, gerektiğinde ara vermek duygusal kapasiteye saygıdır.

4. Bazen de hileye eşlik etmek ve çocuğu güldürmek gerekir: "Aaa bu oyunun kuralı böyle miydiii?", "Aaa bugün oyuna yeni kurallar ekleme günü sanırım." Yani aslında "Ne yaptığını fark ediyorum ve seni anlıyorum" demiş olursunuz.

Unutmamak gerekir ki bu yaşta çocuk için asıl ihtiyaç, kazanmak değil; duygusuyla birlikte tutulmaktır.

6–8 Yaş: "Biliyorum Ama Dayanamıyorum"

Bu dönemde çocuk artık kuralları bilir. Hile yaptığının da farkındadır. Ancak kaybetmek, hâlâ benlikte bir çatlak yaratabilir. Yetersizlik duyguları yaşayan çocuğun yardım ihtiyacını hile ile dile getirmesidir bu yaş için hile.

Winnicott'ın "gerçek benlik" kavramını düşünürsek; çocuk bazen olduğu hâliyle yeterli hissetmez ve oyunda daha güçlü bir versiyonunu yaratmaya çalışır. Hile, bu sahici olmayan ama koruyucu kimliğin bir parçası olur.

Aletha Solter, bu yaşta çocukların bastırılan hayal kırıklıklarının davranışla ortaya çıktığını söyler. Yani çocuk ağlamıyorsa, öfkelenmiyorsa; hile yapıyor olabilir.

Ebeveyn Tutumu

1. Utandırıcı cümleler ("Bunu senden beklemezdim") yerine merak eden bir tutum işe yarar.

2. Ebeveynin kendi kaybetme hâlini göstermesi çok onarıcıdır.

3. "Kaybettiğinde de yanındayım" mesajı açık ve net verilmelidir.

Çocuk bu yaşta şunu test eder: "Kazanmadan da ilişkide kalabilir miyim?"

9–12 Yaş: Performans, Rekabet ve Görülme İhtiyacı

Bu yaş grubunda hile daha bilinçli ve stratejik olabilir. Okul, spor, sınavlar, karşılaştırmalar... Çocuk artık sadece oyunu değil, kendini de yarıştırıyordur.

Aletha Solter, rekabetin yoğun olduğu ortamlarda çocukların duygularını bastırdığını ve bunun dolaylı yollarla ortaya çıktığını söyler. Hile, bazen bu bastırmanın bir sonucu olur.

Winnicott açısından bakıldığında ise çocuk, dış beklentilere uyum sağlamak için "sahte bir kazanma hâli" yaratabilir. Bu, sahici benliğin korunma çabasıdır.

Ebeveyn Tutumu

1. Sonuca odaklı övgüler hileyi artırabilir.

2. Sürece, çabaya ve oyunda kalabilmeye vurgu yapılmalıdır.

3. Kaybetmenin konuşulabilir olması çok değerlidir.

Bu yaşta çocuk için en güçlü mesaj şudur: "Kazansan da kazanmasan da değerlisin."

Hileyi Düzeltmek Değil, Duymak

Aletha Solter'ın sıkça vurguladığı gibi, çocukların davranışları çoğu zaman bastırılmış duyguların dilidir. Hile de bu dillerden biridir.

Winnicott ise bize şunu hatırlatır: Çocuk, ancak yeterince güvenli bir ortamda sahici olabilir. Oyunlarda hile yapan çocuk, çoğu zaman kuralları değil; kaybetmeye dair yalnızlığını test eder.

Belki de asıl soru şudur: "Bu çocuk kaybettiğinde yanında biri var mı?"

Çocukların davranışlarını anlamaya çalışırken Aletha Solter'in kendime sık sık hatırlattığım şu sözüyle yazımı kapatmak isterim "Çocuklar zor duygularını en çok davranışlarıyla anlatırlar."

Oyunlarda hile yapan çocuk da tam olarak bunu yapıyordur. Kazanmaktan çok, kaybettiğinde ne olacağını; dağıldığında hâlâ tutulup tutulmayacağını sınar. Belki de oyundaki hile, çocuğun kurallarla değil; ilişkiyle tutulmak istediğinin sessiz bir işaretidir.

Bir de bu gözle oynayalım hileli oyunları...