Öykü Özsoy ile “Tüm Renklerin Aryası” Sergisi Üzerine

Erken dönem desenlerinden sahneye taşıdığı opera temalı resimlerine, otoportre ve portrelerinden çarşaf resimlerine uzanan bir seçkiyle Semiha Berksoy'un kişisel mitolojisi ve sahneyle kurduğu derin bağ, tematik bir kurguyla karşımızda. İstanbul Modern'deki "Tüm Renklerin Aryası" sergisi; sanatçının başrolünde yer aldığı operalardan Türkiye'nin ilk sesli filmi "İstanbul Sokaklarında" gibi üretimlerine, sanat dünyasına yaptığı katkıların kapsamını gözler önüne seriyor. Müzenin şef küratörü Öykü Özsoy Sağnak, küratör Deniz Pehlivaner ve asistan küratör Yazın Öztürk tarafından hazırlanan sergi, sanatçıya dair en geniş kapsamlı çalışma olma özelliğini taşıyor. Şef Küratör Öykü Özsoy Sağnak'a sergiye dair merak ettiklerimizi sorduk.

"Tüm Renklerin Aryası" sergisi açıldığı günden bu yana yoğun ilgi görüyor. Sizce bu sergiyi öne çıkaran şey ne?

Birçok ziyaretçi Semiha Berksoy'un sadece bir opera sanatçısı olduğunu sanırken, resimlerindeki o güçlü ifadeyle karşılaştığında büyük bir şaşkınlık ve heyecan yaşıyor. Özellikle genç kuşağın, Berksoy'un o özgür ve özgün, cesur tavrıyla kurduğu bağ bizi çok etkiliyor. İnsanlar burada sadece bir sergi gezmiyor, bir kadının var olma mücadelesine tanıklık ediyor.

Sergi seçkisine baktığımızda, erken dönem desenlerinden opera temalı resimlere devasa bir yelpaze görüyoruz. Bu disiplinler arası yoğunluğu bir "bütün" haline getirmek nasıl bir süreçti?

Semiha Berksoy, disiplinler arası sınırı tamamen kaldırmış bir isimdi. Bu nedenle üretimleri birbirini besleyen bir yapbozun parçaları gibiydi. Bizim için bir zorluktan ziyade, bu çeşitlilik büyük bir imkân sundu. Onun yaşamı ve sanatı arasındaki o görünmez bağları takip ederek izleyiciye tümel bir portre çizmemize olanak tanıdı.

Berksoy'un resimlerinde otoportreler ve "benlik" inşası çok baskın. Sizce o, kendini her şeyden öte bir sanatçı figürü olarak nasıl konumlandırdı?

Berksoy, otoportrelerinde kendisini sadece bir sanatçı olarak değil, bazen trajik bir opera kahramanı, bazen bir çocuk ya da bir anne olarak resmediyor. Erken Cumhuriyet döneminde yetişmiş bir kadın olarak benlik algısını sürekli farklı formlarda işliyor. Çarşaf gibi gündelik ve evsel malzemeleri birer tuvale dönüştürmesi, onun yaratım sürecinin ne kadar sınırsız ve özgür olduğunu gösteriyor. O, yaşamı, hayal gücü ve yaşadığı dönemin dinamizmini homojen bir şekilde bir araya getirerek kendi mitolojisini yarattı. Bu çeşitlilik, onun meseleleri nasıl katmanlı bir şekilde işlediğinin en büyük kanıtı.

Semiha Berksoy'u hâlâ güncel ve sarsıcı kılan temel karakteristik nedir?

Berksoy, resimlerini yaşamında belirleyici rol oynayan dönüm noktalarından yola çıkarak üretme ihtiyacı hisseden bir sanatçıydı. Onu güncel kılan temel damar, sınırları çok keskin olan akademik öğretinin ötesine geçebilmesi ve döneminde dünyada şekillenen akımların dışında, tamamen öznel bir anlatı kurabilmesidir. Akademinin teknik, form ve kompozisyon gibi sınırlandırmalarına karşı Berksoy, özgün ifadesi, yoğun duygusallığı ve disiplinler arası anlatımıyla aslında "isyankâr" bir öneri sunar. Bu özgür ve kişisel perspektif, onun yapıtlarını zamansız kılıyor.

Sergi alanına girdiğimizde bizi çok güçlü bir atmosfer ve sahne hissi karşılıyor. Mekânsal yerleşimde hangi küratöryel kararlar belirleyici oldu?

Sahne, Berksoy için 18 yaşından beri üzerinde olmaya alışık olduğu ve onu biçimlendiren bir olguydu. Bu nedenle sergi mekânını bir opera salonu gibi düşünerek sanatçı için "kırmızı bir sahne" kurgulamak bizim için kaçınılmazdı. Merkezde "Kırmızı Oda" olarak tanımladığımız güçlü bir odak noktası oluşturduk. Burada, sanatçının başrollerinde yer aldığı Puccini'nin Tosca'sı, Beethoven'ın Fidelio'su, Wagner'in Uçan Hollandalı'sı gibi operalardan ilhamla ürettiği büyük boyutlu resimler yer alıyor. Diğer tüm yapıtlar bu merkezden beslenerek çevreye yayılıyor. Ayrıca izleyicileri merkeze doğru bakabilecekleri, amfitiyatroyu çağrıştıran bir düzende, portrelerle yan yana getirdik. Bu portrelere metal ayaklar aracılığıyla bedensel varlık kazandırdık.

Sergiden çıkarken izleyicilerin kalbinde ve zihninde neler uyanmasını istersiniz?

Berksoy'un bitmek bilmeyen üretme tutkusu ve cesareti izleyiciye geçsin isteriz. Bir kadın olarak kendi çabalarıyla pek çok ilki başaran bu dev sanatçının, yeni kuşaklara ilham vermeye devam ettiğini görmek bizim için en büyük mutluluk. Berksoy'un yaşamı, sanatın sınırları aşma gücünün en büyük kanıtıdır.